Trở về – để hiểu mình từ đâu mà có
Tác giả Đặng Văn Ngọc con cháu họ Đặng
Tôi là Đặng Văn Ngọc, nhiều năm đi làm, đi viết, đi qua không ít vùng đất, gặp nhiều con người… nhưng có một điều tôi nhận ra rất rõ: càng đi xa, con người ta càng cần một nơi để trở về. Và với tôi, nơi đó chính là mảnh đất tổ tiên của dòng họ Đặng chi Vĩnh Lộc, xã Tây Phương, Hà Nội nơi mỗi năm, vào ngày mùng 8 tháng 3 âm lịch, con cháu khắp nơi lại tụ hội trong Lễ Giỗ Tổ thiêng liêng.
Năm nay, tôi trở về từ rất sớm. Bước chân về nhà thờ họ – cảm giác không thể gọi tên.
Sáng nay ngày 8 tháng 3 (AL) năm Bính Ngọ, không khí ở nhà thờ họ đã khác hẳn ngày thường. Con đường dẫn vào không quá rộng, nhưng lại đông vui hơn, rộn ràng hơn. Tôi gặp những gương mặt quen mà lâu rồi mới thấy. Có người tôi chỉ nhớ mang máng từ thuở nhỏ, có người đã đi làm ăn xa nhiều năm mới trở về.
Khi bước qua cánh cổng nhà thờ, tôi khựng lại vài giây. Mùi hương trầm thoang thoảng, những bức hoành phi, câu đối cũ kỹ nhưng trang nghiêm.
Tấm bia đá ghi dấu những lần trùng tu – 1908, 1953, 2001 – đứng lặng lẽ như một người kể chuyện không lời.
Tôi chợt nghĩ: “Mình đang đứng ở nơi mà ông cha mình đã từng đứng. Bao nhiêu thế hệ đã đi qua đây, để lại dấu chân mà mình không nhìn thấy, nhưng vẫn cảm nhận được.”
Cảm giác ấy rất lạ. Không ồn ào, không quá xúc động, nhưng sâu. Những con người làm nên một buổi lễ có hồn, tôi để ý rất kỹ từng người trong buổi lễ.
Các cụ cao niên ngồi ngay ngắn, ánh mắt nghiêm trang nhưng hiền hậu. Có cụ chống gậy, đi lại chậm, nhưng khi vào lễ thì từng động tác vẫn rất chuẩn, rất chỉn chu.
Những người trung niên – thế hệ như anh, như chú của tôi – thì tất bật hơn. Người lo mâm lễ, người sắp xếp chỗ ngồi, người kiểm tra âm thanh. Không ai bảo ai, nhưng mọi thứ vẫn chạy trơn tru.
Còn lớp trẻ – những người như tôi – có lẽ vẫn đang trong quá trình “hiểu dần”. Có người chụp ảnh, có người đứng quan sát, có người giúp việc lặt vặt. Nhưng tôi tin, chỉ cần họ có mặt ở đây, thì sợi dây kết nối đã bắt đầu hình thành.
Khoảnh khắc khiến tôi lặng đi, khi nghi lễ bắt đầu, không gian như chậm lại, tiếng trống vang lên, tiếng nhạc lễ cất lên đều đặn, những người làm lễ trong trang phục áo dài xanh bước ra. Tôi đứng phía sau, nhìn lên ban thờ tổ tiên, khói hương bay nhẹ, ánh sáng vàng ấm.
Rồi đến phần đọc chúc văn.
Ông trưởng họ Đặng Cao Khôi đọc chúc văn tại buổi lễ
Ông trưởng họ Đặng Cao Khôi – người mà tôi vẫn kính trọng từ nhỏ – bước lên. Tóc đã bạc, giọng không còn khỏe như trước, nhưng từng câu chữ vẫn rõ ràng, mạch lạc. Ông đọc chậm, không vội, tôi không nhớ hết từng câu, nhưng tôi nhớ cảm giác lúc đó, tự nhiên tôi thấy sống mũi mình cay cay.
Không phải vì lời văn hoa mỹ, mà vì tôi hiểu: những gì ông đang đọc không chỉ là lời tưởng niệm. Đó là ký ức của cả một dòng họ. Là công lao của những con người mà tôi chưa từng gặp, nhưng lại có liên quan trực tiếp đến sự tồn tại của tôi hôm nay.
Tôi đứng đó và tự hỏi: “Nếu không có họ, mình có mặt ở đây không?” .Câu trả lời quá rõ, lần đầu tôi thực sự hiểu hai chữ “cội nguồn”. Trước đây, tôi cũng từng nghe rất nhiều về “uống nước nhớ nguồn”. Nhưng phải đến khi đứng giữa buổi lễ này, tôi mới cảm nhận được nó một cách thật sự.
Cội nguồn không phải là điều gì xa xôi, nó nằm ngay trong những câu chuyện của gia đình, trong những cái tên được nhắc lại mỗi năm, trong những nén hương được thắp lên đều đặn. Tôi nhìn quanh, những người ngồi cạnh tôi – có thể khác nhau về công việc, cuộc sống, suy nghĩ – nhưng lúc này, tất cả đều có chung một điểm: chúng tôi cùng thuộc về một dòng họ.
Điều đó không thể mua được, không thể tạo ra trong một sớm một chiều. Một buổi lễ – nhưng là nhiều tầng ý nghĩa, nếu chỉ nhìn bên ngoài, có thể ai đó sẽ nghĩ đây chỉ là một nghi lễ truyền thống, nhưng khi tham gia, tôi thấy nó có nhiều lớp hơn. Đó là sự tưởng nhớ, là sự gắn kết, và cũng là một cách để “nhắc nhẹ” mỗi người rằng: mình không sống một mình, có những người đi làm xa, cả năm không gặp, nhưng chỉ cần đến ngày này, họ vẫn cố gắng trở về, không ai bắt buộc, nhưng ai cũng hiểu.
Gia đình con cháu Cụ Đặng Xuân Nên trong ngày mừng thọ cụ
Tôi gặp một người anh họ. Anh nói đơn giản: “Bận mấy thì bận, ngày này vẫn phải về, không về thấy thiếu cái gì đó.” tôi nghĩ, cảm giác đó không phải ai cũng nói được thành lời.
Suy nghĩ của tôi – sau một ngày trở về
Khi buổi lễ gần kết thúc, mọi người bắt đầu trò chuyện nhiều hơn. Không khí nhẹ nhàng hơn, gần gũi hơn.Tôi ngồi một góc, nhìn mọi thứ xung quanh, tôi thấy tự hào, không phải kiểu tự hào lớn lao, mà là một cảm giác rất thật: “Mình có gốc rễ. Mình biết mình đến từ đâu.”
Trong cuộc sống hiện nay, có rất nhiều thứ thay đổi nhanh. Công việc, nơi ở, các mối quan hệ… Nhưng có những thứ nếu giữ được, thì con người sẽ không bị “trôi”, với tôi dòng họ là một trong những thứ đó. Trách nhiệm – không phải là điều gì quá lớn, tôi không nghĩ mình cần làm điều gì quá to tát để “giữ gìn truyền thống” đôi khi, chỉ cần:
* Có mặt vào những ngày như thế này
* Hiểu một chút về gia đình, về tổ tiên
* Dạy lại cho con cháu sau này
Là đã đủ để nối tiếp rồi, tôi cũng nghĩ đến thế hệ sau. Nếu một ngày nào đó, họ không còn biết đến những buổi lễ như thế này, thì sẽ là một điều đáng tiếc, không phải vì mất đi một nghi thức, mà vì mất đi một phần ký ức quý.
Một lời kết – nhưng không phải kết thúc
Khi ra về, tôi ngoái lại nhìn nhà thờ họ thêm một lần nữa, vẫn là không gian đó nhưng trong tôi, cảm nhận đã khác: Tôi không còn thấy đây chỉ là “một nơi để tổ chức lễ” mà là một phần của chính mình.
Tôi tự nhủ: “Năm sau, mình vẫn sẽ về.” và không chỉ là về để dự lễ, mà là về để nhớ, để hiểu, và để giữ.
Đặng Văn Ngọc tôi luôn tự hào là con cháu của dòng họ Đặng chi Vĩnh Lộc, xã Tây Phương, thành phố Hà Nội.
ĐẶNG NGỌC
